Nog een keer over het noemen van volledige namen in een zaak als de Alphense schietpartij. Ik heb eerder gezegd dat het geen zin heeft de naam van de dader af te korten tot Van der V. als iedereen dankzij tv en internet al weet hoe hij heet. Zo principieel zijn wordt dan potsierlijk, zei ik Rob Wijnberg van NRC Next na. Maar het is nog wat complexer.

Lees verder →

Bestaat Wikileaks over tien jaar nog? De vraag komt op bij het lezen van een post van John Battelle die naar eigen zeggen geobsedeerd is door internet-voorspellingen en terug kijkt op scenario’s die eerder werden geschetst. Hij begint bij EPIC 2014, en stelt vast dat GoogleZon er niet gekomen is maar dat de opkomst van social media goed werd voorspeld, zij het dat niemand Facebook of Twitter zag aankomen.

Wat is de toekomst van Wikileaks? Het hangt er sterk vanaf of we het over Julian Assange hebben, over de website Wikileaks, over de soort – een open source achtig netwerkproject dat steunt op velen – of over een alternatief in welke vorm dan ook voor de klassieke journalistiek en haar rol als waakhond. Wikileaks, bedoel ik maar, is groter dan Assange en groter dan Wikileaks zelf.

Over tien jaar is Assange vermoedelijk nog altijd de beroemdste hacker van zijn generatie. Zijn levensverhaal – zo veel kleurrijker dan dat van Marc Zuckerberg – zal verfilmd zijn. Die biografie zal laten zien dat hij de juiste man op de juiste plek was, heel even althans, omdat hij vrijwel onmiddellijk daarna – we schrijven 2011 in de film – alles werd wat hij niet moest zijn.

Als ik Bill Keller en Alan Rusbridger lees, de hoofdredacteuren van The New York Times en The Guardian, realiseer ik me hoe ongrijpbaar Assange is, en hoe hij zichzelf in de weg zit als leider van Wikileaks. Te onbetrouwbaar, te veel een complotdenker. Ik voel iets van verbouwereerde bewondering voor Assange, en vind zijn streven naar een transparantere overheid sympathiek, maar hij is te radicaal in zijn methodes. Naast zijn inmiddels legendarische onuitstaanbaarheid en solipsisme zal dat hem opbreken als leider van Wikileaks.

Zonder Assange

Is Wikileaks houdbaar zonder Assange? Het lijkt me sterk. Hij is zowel de zwakte als de kracht van Wikileaks. De site wordt met hem vereenzelvigd en dat heeft grote voordelen. Als Assange op de cover staat, loopt de kas van Wikileaks vol dankzij aanhangers en weldoeners. Of die stortingen blijven binnenkomen als Assange weg is, waag ik te betwijfelen. Het ligt voor de hand dat OpenLeaks (opgezet door voormalige medestanders) meer kans heeft.

Dat is de meest interessante vraag: heeft Wikileaks fundamenteel iets toegevoegd aan het media-ecosysteem, een werkwijze of platform dat iets toevoegt aan de oude media? Ik ben volstrekt van overtuigd, al weet ik nog niet precies wat dat nieuwe dan is. Dat komt misschien doordat Wikileaks enorme impact heeft, maar nog onduidelijk is waardoor dat nou eigenlijk komt.

Wikileaks introduceert geen opzienbarende nieuwe technologie – de naam suggereert een overeenkomst met Wikipedia die er zelfs helemaal niet is. Ook het fenomeen van een internationaal platform voor anonieme gelijkgestemden is minstens zo oud als de nieuwsgroepen, ouder dus dan pakweg het world wide web.

Ook het klokkenluiden is niet nieuw. Oude media leven van klokkenluiders sinds de schepping. En zelfs de samenwerking tussen oude en nieuwe media kennen we al een aantal jaren – kijk naar wat The Guardian bijvoorbeeld doet. Daar staat tegenover dat de schaal van het lek, een gat zo groot dat er een halve bibliotheek in past, geheel zonder precedent is.

De vraag zal zijn of oude media in staat zijn het vertrouwen van klokkenluiders, en dus van het publiek, zodanig terug te winnen dat een statenloos, ongebonden platform als Wikileaks of OpenLeaks overbodig wordt. De druk op de overheid om transparanter te worden zal verder toenemen, daar twijfel ik niet aan, maar of Wikileaks – of een kloon ervan – daarin over tien jaar nog een rol speelt, hangt af van de mate waarin zo’n platform zich verder ontwikkelt.

Wat Wikileaks ook aantoont, naast enkele grote en veel kleine schandalen, is dat de samenleving nu anders met geheimen omgaat dan nog maar tien jaar geleden. Krampachtiger, paradoxaler en soms een beetje dom.

We hebben ons vrolijk  in de beloftes van de digitale revolutie gestort, opgepookt door cybermanifesten en hackers van wie je kon aannemen dat ze ofwel deugden, ofwel politieke onbenullen waren.

En nu ontdekken we dat het wringt. Dat er grenzen zijn waarover je niet te makkelijk moet heenstappen. Dat absolute transparantie zich niet helemaal vanzelfsprekend voegt naar privacywensen, zoals het opgeven van elke privacy – toch een illusie, volgens sommigen – ook niet lekker voelt.

Dit is wat er onder veel meer door mijn hoofd zoemt nu ik werk aan een lezing voor Studium Generale, komende woensdag aan de RUG in Groningen. Hamvraag is of Julian Assange een held of een boef is. Verkeerde hamvraag, luidt mijn voorlopige antwoord.

Veel belangrijker en minstens even genant als de cables van Assange, laat staan als de man zelf, is de impact van Wikileaks op onze omgang met geheimen. Of misschien – denk ik hardop en heel transparant – nog lastiger: niet de impact, maar de illustratie; Wikileaks laat iets zien over ons dat we ons nog niet realiseerden.

Wat dat is?

Dat vrijheid van meningsuiting niet ongeclausuleerd is (en dat wisten we natuurlijk al), maar in een vrije netwerkomgeving misschien wel meer behoefte heeft aan checkes & balances dan voorheen.

Dat een roep om een transparante overheid aan geloofwaardigheid verliest als die komt van een partij die zich – noodgedwongen, dat kan – verschuilt achter encryptie en mist.

Dat we niet zonder geheimen kunnen. Zoals we ook niet zonder macht kunnen. Of zonder geld. Of zonder geweld. En dat is – vijftig jaar na de vorige culturele revolutie – geen prettige gewaarwording.

In een lang stuk dat ik schreef voor Dagblad van het Noorden beweer ik dat Cablegate een “meta-lek” is, een lek over het lekken zelf. Wikileaks ontmaskert vooral hoe westerse democratieën met de waarheid omgaan, en met hun leugens. Die houding is verkrampt, maar noodzakelijk.

Als Wikileaks Collateral Murder uitbrengt, stelt ze militaire nonchalance en erger aan de kaak. Dat is belangrijk nieuws. Als Julian Assange een campagne begint voor absolute openbaarheid – wat hij met Cablegate deed – onthult hij geen misstand, maar valt hij de democratie zelf aan.

Dat zit me dwars. Onze democratie is niet zonder fouten. De opdracht van de pers is te streven naar meer openheid, en ja, sinds The War On Terror is de staat niet bepaald opener geworden. Maar een democratie kiest er ook voor te leven met geheimen, met een commissie stiekem, met de leugentjes van de diplomatie. We accepteren een leugen om bestwil, the white lie, laten we zeggen “witte geheimen”.

Onhandig

Er zit een wereld van verschil tussen meer openheid – ben ik voor – en absolute openheid – lijkt me onhandig. Alles discussies over Wikileaks die ik volg draaien rond dit dilemma. De kant die je kiest bepaalt ook hoe je over acties tegen bijvoorbeeld Mastercard denkt: gerechtvaardigde steun aan Assange – of onverantwoordelijk vandalisme.

Volgens Jeff Jarvis hoort Wikileaks bij “het ecosysteem van het nieuws”. Jarvis vindt niet dat we zonder geheimen kunnen, maar de staat heeft er meer dan noodzakelijk is. De regering, zegt Jarvis, moet transparant by default zijn, en geheim indien noodzakelijk.

Naar mijn smaak gaat Jarvis echter te ver als hij Wikileaks kritiekloos binnen het domein van de journalistieke media trekt:

We in journalism must recognize that Wikileaks is an element of a new ecosystem of news. It is a new form of the press. So we must defend its rights as media. If we do not, we could find our own rights curtailed. Asking whether Wikileaks should be stopped is exactly like asking whether this newspaper should be stopped when it reveals what government does not want the public to know. We have been there before; let us never return.

Dat Wikileaks geen krant is, vind ik minder relevant dan de vaststelling dat Wikileaks journalistiek bedrijft maar dat niet altijd even zorgvuldig doet. Journalistiek is een daad, heb ik eerder beweerd. We moeten Julian Assange op zijn journalistiek handelen beoordelen.

Naast alle lof die ik heb voor zijn onthullingen, heb ik moeite met zijn gebrek aan transparantie (over de eigen organisatie, over zijn werkwijze, over de status en volledigheid van de “cables”, over zijn gebrek aan wederhoor, over de vraag wat belangrijker is: het onthullen van hypocrisie en leugenachtigheid, of het onthullen van een leugen).

Een grap is mislukt als je erbij moet zeggen dat-ie leuk bedoeld was. Dat geldt ook voor ironie en dus ook voor het ironische citaat onder het kopje “Wilders met de dood bedreigen doe je zo” waarvoor Bert Brussen zich bij de politie moest melden, verdacht van haatzaaien.

In NRC Next mag GeenStijl-blogger Brussen vandaag uitleggen dat het OM hem domweg niet snapt. Natuurlijk deed hij geen oproep Wilders met de dood te bedreigen, laat staan dat de PVV-leider van Brussen mag worden vermoord. Het was een grapje, ironie.

Brussen heeft natuurlijk gelijk. Zo min als Youp van ’t Hek – Brussen geeft dit voorbeeld ook zelf – wordt vervolgd als hij god, koningin en vaderland op ironische wijze beledigt, zo min moet Brussen zich verantwoorden voor haatzaaien. Maar er is wel een verschil tussen de een en de ander, een verschil dat belangrijk genoeg is om op te merken.

Pijnlijk

Ironie is iets anders zeggen dan je bedoelt. Toen Wim Kan een minister “een hele bekwame man” noemde, begrepen we dat de bewindsman een sukkel moest zijn. Maar ironie veronderstelt dat de grappenmaker begrepen wordt, dat iedereen weet dat dit leuk bedoeld is. Onbegrepen ironie leidt tot pijnlijke misverstanden, en erger.

Het verschil tussen Youp en Brussen is dat we er bij de eerste allemaal en altijd vanuit gaan dat hij een grap maakt. Als Van ’t Hek op het toneel staat, weten we dat zelfs zeker – de cabaretier zou heel veel moeite moeten doen om in zijn kekke jasje tussen twee grappen door heel serieus en gemeend pakweg hare majesteit te beledigen.

Bij Brussen ligt dat anders. De ironie van GeenStijl en GS-adepten is wat lomper (“Ga ’s deaud”), humor en ernst lopen nogal door elkaar heen – een beetje zoals dat ook het geval was bij wijlen Gerard Reve: je wist nooit zeker of de volksschrijver het helemaal meende. Die verwarring van de niet helemaal begrepen of ontkende ironie is zelfs een stijlkenmerk, van Reve zowel als van GS.

In Next stelt Brussen vast dat het OM zijn ironie niet begreep. Dat klopt. Het zou dwaas zijn Brussen te vervolgen voor een slechte grap. Maar het kan geen kwaad vast te stellen dat de plek van de grap (niet het theater maar twitter een blog), de persoon (niet een bekende cabaretier maar een beetje bekende blogger) en de stijlvorm (Reviaanse ironie) nogal bijdroegen aan het misverstand.