We zijn altijd al verraden

Onze samenleving wordt steeds meer beheerst door wantrouwen, en dat komt – zegt de Italiaanse filosofe Michela Marzano in een interview met Bas Heijne in NRC – omdat we ons verraden voelen. Politici, financiële wereld en de pers hebben beloften gedaan die ze niet konden waarmaken. Daar worden ze nu op afgerekend.

Het klinkt plausibel en de schets herken ik. De afgelopen tien jaar is het wantrouwen inderdaad toegenomen. Waar het de financiële wereld betreft, valt dat goed te begrijpen. De hype van internet (tot 2000) ging gepaard met een ongewoon lange periode van stijgende beurskoersen en economische groei, en toen daar een eind aan kwam, knapte er inderdaad iets. Wat later was de ontluistering compleet toen de kredietcrisis liet zien dat banken veel minder robuust waren dan we dachten.

Maar om nou te zeggen dat banken beloften deden die ze niet konden waarmaken, en dat dat de oorzaak is van de vertrouwenscrisis, gaat me wel wat ver. En dat geldt in nog veel grotere mate voor de politiek en de pers.

Flauwekul

Het klinkt aannemelijk, maar het verhaal van Marzano lijkt me flauwekul (maar vooruit: ik moet eerst haar boek lezen). Politici hebben altijd verkiezingsbeloften gedaan en hebben die altijd, omdat een regering nu eenmaal compromissen sluit, moeten breken. Daar is niets nieuws aan.

Volgens Marzano worden de media steeds meer gewantrouwd omdat het publiek heeft ontdekt dat er nauwe banden bestaan tussen de machthebbers en de media. Misschien is dat waar in haar eigen Italië, waar president Berlusconi inderdaad de media in handen heeft, maar is dat ooit anders geweest en heeft het publiek werkelijk pas nu ontdekt dat de kranten en de staatsomroep de spreekbuis van Berlusconi zijn?

De linkse kerk

Voor de media in de rest van de wereld geldt hetzelfde. Het is zeker waar dat een bepaalde generatie journalisten – de babyboomers, zeg maar – is opgegroeid met een journalistiek die idealistisch was, betrokken, geëngageerd. Die generatie journalisten is de afgelopen tien jaar wel getypeerd als ‘de linkse kerk’. Deels ten onrechte, want  er zitten keurige neutrale en rechtse journalisten tussen, maar grotendeels terecht: een meerderheid van de journalisten die in het laatste kwart van de twintigste eeuw de bloeitijd van de pers meemaakte en vorm gaf, was een beetje links.

Maar om nou te zeggen dat het wantrouwen in de pers is toegenomen omdat die journalisten ontmaskerd zijn… Net als bij banken en politici is er in wezen niets nieuws onder de zon. In vergelijking met de verzuilde media van de na de oorlog is de pers juist onafhankelijker, betrouwbaarder en beter geworden. Ze is niet meer de stem van een partij of stroming, maar de waakhond die ze moet zijn.

Ik geloof met andere woorden dat Marzano zich vergist. Maar om dat te kunnen volhouden moet ik wel met een betere verklaring komen voor het afnemend vertrouwen in de samenleving. Daarover later meer in deel 2 van een korte serie posts.