Alleen echte journalisten tellen mee

Alleen echte journalisten tellen mee. Alleen beroepsjournalisten mogen hun bronnen beschermen, vindt het Openbaar Ministerie. Dat kunnen ook ‘professionele bloggers’ zijn, maar gekker moet het niet worden. Een Nederlandse variant van Wikileaks, gerund door vrijwilligers, zou afgeluisterd en doorzocht mogen worden, en de ‘journalisten’ die de site volschrijven kunnen worden gegijzeld als ze weigeren hun bron te onthullen.

Lekkende klokkenluiders kunnen dus alleen terecht bij beroepsjournalisten. Wie uit de school klapt over bedrijfsfraude of corrupte wethouders moet eerst even verifiëren of hij zijn documenten wel toevertrouwt aan een verslaggever die zijn brood verdient met journalistiek. Want alleen die mag van het OM een beroep doen op een journalistiek verschoningsrecht, blijkt uit een nieuwe regeling voor het toepassen van ‘dwangmiddelen’ tegen journalisten.

Die regeling is nu een maand oud. Vrij algemeen wordt de nieuwe ‘aanwijzing’ – zoals dat officieel heet – gezien als een verbetering. Voordat het OM huiszoeking verricht bij een krant of omroep en kladblokken of ruwe tv-beelden in beslag neemt, moet er echt iets aan de hand zijn. Dwangmiddelen zijn uitsluitend geoorloofd als er sprake is van hele ernstige, levensbedreigende delicten of als de politie bijvoorbeeld een terreuraanslag denkt te kunnen voorkomen.

Dat is winst. Het OM erkent dat journalisten – zoals het Europese Hof voor de Rechten van de Mens bij herhaling heeft vastgelegd – een belangrijke rol hebben in de democratie en dat het beschermen van hun bronnen bij dat werk cruciaal is; wie een klokkenluider geen vertrouwelijkheid kan beloven, raakt zijn bronnen kwijt. Tegelijkertijd blijkt nu hoe Nederland blijft worstelen en tobben met het journalistiek verschoningsrecht.

De vraag daarbij is al jaren: voor wie moet dat recht op bronbescherming gelden? Journalist is geen beschermd beroep, anders dan bijvoorbeeld arts of advocaat. Vrijheid van meningsuiting, artikel 7 in de Grondwet, geldt voor iedereen. Toen internet nog niet bestond, was dat geen probleem. Een journalist was iemand die bij krant, tijdschrift of omroep met nieuws bezig was. Maar op blog, twitter of facebook kan iedereen iets doen wat op journalistiek lijkt.

Wélke journalisten je tegen al te grote opdringerigheid van het OM moet beschermen werd een actuele vraag toen het Europese Hof Nederland op de vingers tikte, omdat journalisten als Koen Voskuil van Spits hier werden gegijzeld als ze weigerden hun bron te onthullen. Journalistiek verschoningsrecht hoort in de wet thuis, vond het Hof, maar toen de toenmalige minister van justitie Hirsch Ballin een wetsontwerp indiende, eind 2008, kwam hij niet uit die netelige kwestie.

Journalistiek is een vrij beroep, schreef Hirsch Ballin, en dat verschoningsrecht moet dus voor iedereen gelden die beroepsmatig met nieuws bezig is of in de media deelneemt aan het publieke debat. De tweede helft van zijn definitie was wel erg ruim gedefinieerd. Want meepraten doe je al snel. Toch vond de minister dat bloggers erbij moesten horen, amateur of niet, zolang ze hun best deden ‘journalist’ te zijn. Wie zijn bronnen wilde beschermen, moest dus ook andere ethische beginselen in de praktijk brengen, zijn feiten checken en hoor- en wederhoor plegen bijvoorbeeld.

Sindsdien is niets meer van het wetsvoorstel vernomen. Het vraagstuk is ook bijna onoplosbaar. Een wet die alleen voor journalisten geldt, baart als vanzelf een instituut dat moet beoordelen wie zich dan wel journalist mag noemen – en dat staat haaks op de grondwet. Niet voor niets spreekt ook het Europese Hof over the ‘freedom of press’, niet ‘de vrijheid van de pers’. Iedereen voelt aan zijn water dat een pretentieloze postzegelblogger geen verschoningsrecht toekomt, maar wanneer is er wél sprake van journalistiek?

In zijn ‘aanwijzing’ pakt het OM die taaie discussie op. Journalistenvakbond NVJ is een beetje tevreden met de regeling, omdat justitie minder makkelijk dwangmiddelen kan inzetten, maar blijft stug pleiten voor een wettelijk verschoningsrecht. Dat biedt een steviger basis, zegt de NVJ. Vreemd genoeg valt niemand meer over de vraag welke journalisten onder de nieuwe regeling van het OM vallen. Die geldt ook voor internetpublicaties, maar beperkt zich tot ‘professionele’ bloggers. Amateurs, veruit de meeste bloggers dus, hoeven nergens op te rekenen.

In vergelijking met het bijna vier jaar oude wetsvoorstel doet het OM weer een stap terug. Wie zich inzet voor de beroepsgroep van journalisten, zoals de NVJ, zal daar niet rouwig om zijn. Wie de vrijheid van meningsuiting zo serieus neemt dat die voor iedereen moet gelden, met dezelfde rechten en plichten, verbaast zich over de regeling van het OM. Nog opmerkelijker is het dat bloggers zich nauwelijks roeren. Waarschijnlijk is er een Wikileaks-rel nodig – met inval, inbeslagname en gijzeling – voordat ze door hebben dat dat verschoningsrecht ook voor amateur-journalisten moet gelden.

[Dit stuk verscheen als opiniebijdrage op 2 april in Dagblad van het Noorden]