Hoe gek is Anders Breivik

Anders Breivik is geen eenzame psychopaat. Dat zouden we wel willen. De gedachte dat hij gestoord is, ontslaat ons van de opdracht achterom te kijken, of vooruit. Als Breivik daarentegen ook maar een beetje “normaal” is, of was toen hij de aanslag in Oslo pleegde en vervolgens 69 jongeren doodschoot op het eiland Utoya, zijn we gedwongen diep te kijken in de ziel van de samenleving die hem voortbracht.

Dit schreef ik op 30 juli vorig jaar in Dagblad van het Noorden. En nu Breivik voor de rechter staat komt het dilemma elke dag terug, maar vooral omdat moet worden bepaald of de Noor toerekeningsvatbaar is; dat heeft immers grote consequenties voor de straf. Als hij psychotisch en paranoïde schizofreen is, wordt hij opgesloten in een psychiatrische inrichting. Als hij dat niet is, krijgt hij een gewone gevangenisstraf.

Het is een confronterend vraagstuk. Dat nog eens dubbel zo indringend wordt als we ons niet alleen afvragen wat de daden van Breivik zeggen over onze samenleving, maar als we een klein jaar later ook moeten nadenken over de vraag hoe onze rechtstaat afrekent met Breivik. Heeft hij recht op de best mogelijke verdediging? Mag hij zijn strafzaak exploiteren als podium voor zijn perfide boodschap?

Beschaafde beschaving

“Hoe beschaafd kan een beschaving zijn zonder onbeschaafd te worden”, vraagt Wilma de Rek zich vanochtend af in de Volkskrant. Kan een samenleving doorslaan, qua beschaving, schrijft ze. Zijn we te netjes als we Breivik een eerlijk proces geven? En als de advocaten van Robert M., de andere strafzaak die dezer dagen de kranten vult, op zoek mogen gaan naar vormfouten, met als mogelijke consequentie dat de kindermisbruiker zijn straf ontloopt?

Wilma de Rek komt er niet uit. Het gaat natuurlijk om de vraag welke rol emoties hebben in een beschaving. Of scherper geformuleerd: hoe kun je een bepaald soort emoties – gevoelens van wraak en weerzin, van verbijstering en woede – laten meespelen in een rechtsstaat die het juist moet hebben van redelijkheid, van ratio, van nuance – een beschaafd systeem dat die emoties meestal associeert met ‘onderbuikgevoelens’, een ‘lager’ sentiment, een ‘volks’ soort aandrang.

Wat ons dwars zit, denk is, is het absolute van de keuze. Breivik is gek of is dat niet. Onderbuiksentiment is toegestaan, of niet. Robert M. heeft recht op een eerlijk proces, of niet. Het zijn digitale keuzes die geen ruimte laten voor aarzeling. En het helpt nauwelijks dat Breivik misschien “gedeeltelijk toerekeningsvatbaar” is. Uiteindelijk moeten we kiezen en om leren gaan met de consequenties.

Ik kom er ook niet uit, evenmin als Wilma de Rek. Het voelt alsof je door je eigen aarzeling en twijfel steeds verder naar een afgrond wordt geduwd. Uiteindelijk zal ik blijven kiezen voor de ratio, zal ik blijven nuanceren en blijven zoeken naar verklaringen. Breivik is niet gek, of in elk geval niet alleen maar gek, of tenminste niet helemaal – hoe volslagen krankzinnig zijn daden ook zijn.

Reacties zijn gesloten.