Het zelf gekozen einde van Sir Terry Pratchett

Morbide zou ik het niet willen noemen. Een tikje vreemd misschien, of wat voorbarig. Maar als ik over de BBC-documentaire van Terry Pratchett struikel, denk ik prompt na over mijn eigen einde. Gefascineerd, met de nieuwsgierigheid van een man die weet dat dit over hem gaat en over zijn eigen aftakeling. Die kan rauw zijn en gênant, maar ook intrigerend en ironisch, en soms zelfs ronduit mooi – mooi als die film van Pratchett.

Sir Terry Pratchett (65) is een gevierde Britse schrijver van humoristische fantasy-boeken. Hij lijdt aan Alzheimer. Pratchett is niet bang voor de dood, maar wel afraid of dying badly. Omdat hulp bij zelfdoding in Groot-Brittannië verboden is, ging hij in 2011 op zoek naar alternatieven. Pratchett kwam terecht in een bizar blauw huis op een winters industrieterrein bij Zurich. Daar kan hij voor tienduizend euro doodgaan als hij dat wil.

De film die Pratchett erover maakt, Choosing to die, was meteen bij uitzending door de BBC in april 2011 controversieel. Vooral omdat zonder enige reserve te zien was hoe de 71-jarige Peter Smedley in dat Zwitserse huis opgewekt en vastberaden de beker leegdrinkt die hem in slaap doet vallen en prompt daarop doet sterven. Pratchett stond erbij en besloot dat hij zoiets ooit ook wil, maar dan in de zon, met een glas brandy in zijn andere hand.

Ik kijk ernaar en denk aan Hugo Claus, over wie rond deze tijd weer artikelen verschijnen omdat de schrijver vijf jaar geleden besloot dat ook hij niet op de laatste fase van zijn Alzheimer wilde wachten. In de film van Pratchett vertelt Veerle Claus hoe dat ging, hoe ze een dure fles champagne in huis had gehaald en samen met Hugo liedjes zong terwijl hij stierf. Terry Pratchett was diep ontroerd, net als ik, opnieuw.

Ik moet dat opschrijven omdat het mij raakt. Niet dat ik depressief wil lijken, of somber wil worden – integendeel. Maar in de film raakt Pratchett een dilemma aan dat ook in Zwitserland niet opgelost is, laat staan in Groot-Brittannië. Wie volkomen helder kan bevestigen dat het leven hem een ondraaglijk lijden is geworden, kan in Zurich sterven. Maar wie te lang wacht, en zijn verstand verliest, heeft pech, ook als hij daarvoor telkens heeft gezegd iets anders te willen.

In Nederland is euthanasie toegestaan bij ondraaglijk lijden, ook – sinds nog niet zo lang – bij ondraaglijk geestelijk lijden. Dat laatste is bijvoorbeeld van belang voor wie dement wordt. Wie op tijd is, kan uit het leven stappen. Wie het leven te lang rekt, wordt door bijna geen enkele arts meer geholpen. De ratio daarachter is dat dementie je persoonlijkheid verandert. Je wordt een ander, en die ander wil misschien niet dood.

Volgens de wet zou een wilsverklaring, op schrift gesteld toen het nog ging, genoeg moeten zijn. Maar vrijwel geen enkele arts vindt zo’n verklaring toereikend voor euthanasie bij een demente patiënt die niet meer kan bevestigen dat hij die wilsverklaring heeft opgesteld. Begin dit jaar zei artsenorganisatie KNMG dat levensbeëindiging bij gevorderde dementie onverantwoord is. Daarmee zijn artsen strenger dan de wet, zei oud-minister Els Borst, grondlegger van de euthanasiewet.

Ik herinner mij de gepensioneerde huisarts Van Rijn die in de Volkskrant woest uithaalde naar “een generatie [] van hedonistische egoïsten die niets anders kunnen dan te pas en te onpas hun rechten op te eisen”. Op steeds jongere leeftijd en nog “in blakende gezondheid” vallen ze hun huisarts nota bene lastig met een euthanasieverzoek. De moderne mens, gispt Van Rijn is “steeds minder in staat de regie over zijn leven aan een ander over te laten.”

De tragiek van het dilemma rond euthanasie bij dementie begrijp ik. En anders dan Terry Pratchett zou ik bij god nog niet weten waarvoor ik kies mocht mijn verstand me gaan verlaten. Maar de toon waarop Van Rijn een generatie de maat neemt (de jarenzestiggeneratie uiteraard, waarvan ik een nakomertje ben), vind ik verbijsterend. Het lijkt me meer dan genoeg reden om precies dat te doen wat Van Rijn verafschuwt: de regie houden over mijn eigen leven.

Reacties zijn gesloten.